Размер шрифта: A A A
Цвет сайта: A A A A
Чоп этиш учун
17.02.2017 17:31:00

Республикамизда ўстирилаётган мевали ўсимликлар орасида цитрус ўсимликлари алоҳида ўрин тутади. Дунёда цитрус ўсимликликлар жуда хилма-хил бўлиб, улар орасида апельсин, мандарин, лимон, грейпфрут энг кўп тарқалган.

Цитрус ўсимликларнинг келиб чиққан энг асосий маркази Шимолий Ҳиндистон ва Шимолий Бирма ҳисобланади.

Ўзбекистонга цитрус ўсимликлари ХХ асрнинг иккинчи ярмида олиб келиниб, совуққа чидамсиз бўлганлиги боис уларни иссиқхона ҳамда ҳандакларда ўстирилиб парвариш қилина бошланди.

1966 йилда академик М.Мирзаев (собиқ Р.Р.Шредер) номли боғдорчилик, узумчилик ва виночилик илмий-тадқиқот институтида цитрус ўсимликларидан лимон, апельсин, мандарин, грейпфрут ва пампельмус турларининг навлари экилиб, уларнинг ўсиб-ривожланиши ва ҳосилдорлиги ўрганилиб, 2015 йилдан Давлат реестирига лимоннинг Мейер нави, апельсиннинг Гамлин, мандариннинг Клементин навлари республикамизнинг барча минтаыаларида иссиқхона ва ҳандакларида ўстириш учун тавсия қилинди.

ФАОнинг 2011 йилдаги маълумотига кўра, 13,861 минг тонна дунёда лимони ишлаб чиқарилган бўлиб, шу жумладан Ҳиндистон – 2 108 минг тонна, Мексика – 2 147,7 минг тонна, Аргентина – 1 228,7 минг тонна, Хитой – 1 313,4 минг тонна, Бразиля – 1 126,7 минг тонна, АҚШ – 8 346,1 минг тонна ва Туркия – 790,2 минг тонна, Испания – 700 минг тонна ва Италия – 483,1 минг тонна лимон маҳсулоти экспорт қилинган.

Ўзбекистон Республикасида 2016 йилда 1 200 гектар иссиқхоналарда 60 минг тонна лимон етиштирилиб, шундан 2 400 тоннаси экспорт қилинган.

Лимон меваларнинг шифобахшлик хусусиятлари

Цитрус ўсимликлари мевасининг таркибида кўп миқдорда витаминлар, минерал моддалар, органик кислоталар, инсон организми учун зарур бўлган даволовчи озуқа моддалари мавжуд. Жумладан, Ўзбекистонда цитрус ўсимликларидан энг кўп етиштириладигани лимон ҳисобланиб, у энг қимматли шифобахш ва тетиклаштирувчи мевалардан бири. Мевасининг таркибида 2 фоизга яқин шакар, 6–8% турли кислоталар (асосан лимон кислотаси), 1 фоиздан кўпроқ пектин моддалари, 0,5 фоизга яқин ҳар хил минерал тузлар, 60–90 мг С витамини, маълум миқдорда А, В1, В2, РР витаминлари бўлади.

Табобатда лимон турли юрак-томир тизими касалликлари, цинга, сил, ангина, организмда моддалар алмашинуви бузилиши, бод касалигини даволашда қўлланилади. Бундан ташқари лимон таркибидаги РР гуруҳи витаминлари қон босими пасайишига ёрдам беради ва мияда қон қуюлиб қолишининг олдини олади.

Бундан ташқари, лимон меваларини узоқ сақланганда ва қайта ишланганда ҳам таркибидаги витаминларнинг яхши сақланиши унинг қимматли хусусиятларидан биридир.

Лимон ўсимлигини агробиологик хусусиятлари

Лимон ўсимликлари иссиқсевар бўлганлиги боис, у совуққа чидамсиз, шу сабабли унинг меваларининг етилиши учун жуда кўп миқдорда фойдали иссиқ ҳарорат йиғиндисини талаб қилади. Шунинг учун республикамизда лимон ўсимликларини ҳимоя қилинган жойларда, яъни иссиқхона ва ҳандакларда экиб ўстирилади (лекин, ушбу иншоотларнинг усти ёз фаслида очиб қўйилади).

Лимон ўсимликлари қулай ўсиб-ривожланиши ва ҳосил тугиши учун 4000ºС дан ортиқ фойдали ҳарорат йиғиндисини талаб қилади. Бироқ, лимон мевалари -2,5°С, барг ва бир йиллик новдалари -3–4°С да зарарланиб, ҳароратнинг -5–6°С гача пасайиши қарироқ шохларнинг ҳалок бўлишига олиб келиб, -8–9оС да эса ўсимликни бутунлай совуқ уради.

Иссиқхона ва ҳандакларда об-ҳаво шароитларига, ўсимлик ёшига, мева бериш даражасига ва бошқа омилларга қараб суткалик ҳаво ҳарорати +12ºС бўлиб, тупроқ ҳарорати +5ºС да лимон ўсимликларининг куртаклари очилиб новдалари ўса бошлайди. Февраль бошларида пластик моддалар ажралиб чиқади, шунингдек, кўп миқдорда гулкуртаклар вужудга келади, булар юқори ҳосил олиш учун катта аҳамиятга эга.

Иссиқхона хамда ҳандакларда ўртача ҳаво ҳарорати 16–18ºС ва тупроқ ҳарорати 14–17ºС бўлганда лимон гулининг ғунчалари шаклланади. Март-апрель ойларида иссиқхона ва ҳандакда ҳаво ҳарорати 18–22ºС ва тупроқ ҳарорати 21ºС бўлганда гуллари қийғос очилиб, гуллаш давомийлиги 20–25 кунни ташкил этади.

Мева тугунларини шаклланиб ва тутиб қолиши учун ушбу ҳароратни ушлаш мақсадга мувофиқдир. Лимон ўз-ўзидан ва четдан чангланадиган ўсимлик бўлганлиги сабабли асалариларда фойдаланиш тугунчаларнинг кўпроқ ҳосил бўлишига ёрдам беради. Апрель охири май бошларида суткалик ўртача ҳарорат 22ºС бўлганида меваларнинг шаклланиш босқичи бошланади ва июннинг биринчи ўн кунлигида ҳаво ҳарорати 25,4ºС бўлганида тугайди.

Мева тугиши ва уларнинг ривожланиши учун биринчи ўн кунликда ҳаво 20–25ºС гача қизиши ва нисбий намлик 70–80% бўлиши зарур. Бундай шароитда лимон ўсимлиги анча яхши гуллаб мўл ҳосил тугади. Ҳаво қуруқлиги ва ҳароратнинг кескин ошиши тугунларнинг кўплаб тўкилиб кетишига олиб келиши мумкин. Май-июнда ойларида лимон меваси тез ривожланади, кейин ўсиши бир оз секинлашади. Шу билан бирга, октябр ойигача пўсти сарғайгунча йириклашаверади. Ноябрь-декабрь бошларида мева пишиб, ноябрда лимон ўсимлиги тиним даврига киради. Ушбу даврда иссиқхона ва ҳандакда ҳарорат ўртача +8ºС дан ошмаслиги керак.

Академик М.Мирзаев номли боғдорчилик, узумчилик ва виночилик илмий-тадқиқот институти ҳамда бир қатор хўжаликларни тажрибаси шуни кўрсатдики, мамлакатимизда фаол ҳароратнинг юқори бўлиши лимон навлари ичида энг кўп экилган Мейер навидан яхши сифатли мўл ва мунтазам ҳосил олиш имконини берди. Бу нав нисбатан кичиклиги ва эрта мева бера бошлаши билан фарқланиб, (кўчати ўтқазилгандан сўнг 2-йили), у маҳаллий шароитга кўпроқ мослашган.

Лимон ўсимлиги барглари 2–3 йил яшайди ва аста-секин алмашинади. Ёш (1 йиллигигача) барглар озиқ моддаларни фақат истеъмол қилади, қарироқлари эса озиқ моддаларни ўсиш ва ҳосил тугиш учун туплайди.

Лимонни Мейер нави совуққа унчалик чидамли бўлмаганлиги учун уни ҳандак ва иссиқхоналарда ўстирилиб, иссиқхоналарда етиштириладиган бошқа ўсимликларга нисбатан иссиқлик кам сарфланади. Ҳандакда ушбу нав қисқа муддатда ўсиб-ривожланиб, парвариш қилиш енгиллашади ҳамда юқори ҳосилдорликни таъминлайди.

Агар ҳандакларда ўстирилганда битта дарахтдан тўлиқ ҳосилга киргач ўртача 200–250 тагача мева олинса, иссиқхоналарда эса кучли ривожланган дарахтдан 400–500 тагача лимон меваси олиш мумкин.

Лимонни Мейер навидан узоқ йиллар давомида юқори ва барқарор ҳосил олишнинг муҳим шарти бу нав талаблари билан уни ўстириш шароитлари ўртасида мувофиқликни таъминлашдир. Шунинг учун иссиқхоналарни ҳам, ҳандакларни ҳам бу иншоотлар лойиҳасига қатъий риоя қилган ҳолда қуриш ҳисобланади. Яъни, шимолдан жанубга ёки шимолий шарқдан жанубий ғарбга қаратиб қуриш мақсадга мувофиқ. Бунда лимон ўсимлигига кун давомида қуёш нури бир текис тушади

Лимоннинг ўсиши ва ривожланиши учун тупроқ шароити муҳим аҳамиятга эга. Сизот сувлари яқин жойлашган шўр ерларда ва структурасиз тупроқларда мутлақо ўса олмайди. Зичлиги ўртача қумоқ тупроқли ерлар ва сув ҳаво ўтказувчанлиги яхши бўлган енгил тупроқлар лимон ўсимлиги учун мосдир.

Тупроқни лимон кўчатларини ўтказишга тайёрлаш. Иссиқхона ва ҳандаклар тупроғи кўчат ўтказилгунча, яхшилаб текисланган ва 600–800 кг чириган гўнг, 200 г суперфосфат ҳамда 100 г калийли ўғитлар (10 сотих ҳисобидан) солиниб 25–30 см чуқурликда ишлов берилади.

Иссиқхонада лимон кўчатини ўтказишда энг яхши экиш схемаси 3×3 м, ҳандакларда эса бир қатор қилиб бир-биридан 3 м оралиқда ўтказилади, ёки эни 6 м кенг бўлган ҳандакларда 3 қатор қилиб девордан 1 м, қатор ораси 2 м, туплар ораси 3 м экилади.

Экиш учун майдонлар 60 см. ли чуқурлар қазилиб, кўчатларни ўтказиш пайтида ҳар бир чуқурчага 10–15 кг чириган гўнг, 100–150 г суперфосфат ва 50 г калийли ўғитларни тупроқ билан яхшилаб аралаштириб солинади.

Иссиқхоналарда илдиз тизими яхши ўсган бир ёшли ва икки ёшли кўчатлар баҳорда (март) ёки кузда (октябрь) ўтказилади. Бир ёшли ўсимликларда 3–4 та биринчи тартиб пишган новдалар ва танасининг йўғонлиги 0,7–0,8 см бўлиши керак. Икки ёшли кўчатиларда иккинчи тартибдаги новдалар пишган, танасининг йўғонлиги эса камида 1 см бўлиши керак. Кузда лимон кўчати илдизига ёпишган тупроғи билан ўтказилади. Акс ҳолда ўсимликларнинг бир қисми нобуд бўлади.

Ўтказишдан олдин боғ қайчи ёки ўткир пичоқ ёрдамида охирги ўсиш даражасининг учдан бир қисми, шунингдек ортиқча новдалари, илдизининг синган қисми кесиб ташланади.

Кўчатларнинг илдиз бўғзини тупроқ сатҳидан 2–3 см юқорироқ бўлиши учун чуқурчалар олдига ўрнатилган назорат қозиқлар бўйича ўтказиш тахталари ёрдамида экилади. Кўчат ўтказилганидан сўнг унинг атрофидаги тупроқ зичланади ва бир челакдан сув қуйилади. Сўнгра ҳар бир қаторнинг иккала томонидан туплар танасидан 25–30 см масофада олинган эгатлар бўйлаб суғорилади. Ҳандакларга апрель ойида аёзли хатарлар ўтганидан кейин кўчатлар ўтказилади.

Суғориш. Кўчатлар чуқурлиги 15–20 см. ли бўйлаб ариқ сувидан жилдиратиб оқизиб, тупроқ 40–50 см чуқурлигида намлангунича суғорилади. Лекин, вегетация давомида тупроқ доимо нам ҳолатда тутилади. Ўтқазилгандан сўнг учинчи йилда суғориш эгатлари ўсимлик танасидан 50 см. га кўчирилиб, 30–40 см. гача чуқурлаштирилади.

Лимон ўсимликлари қулай ўсиши ва яхши мева бериши учун тупроқнинг тўла нам сиғими 70–85 фоизни ташкил этиши керак. Суғоришлар бўлиб-бўлиб мавсум давомида 25 мартагача ўтказилиади. Уларнинг миқдори об-ҳаво шароити ва ўсимлик ҳолатига қараб белгиланиб, декабр, январ, февралда – 1 маротабадан, мартда – 2 маротаба, апрель ва майда – 3 маротабадан, июнда – 4 маротаба, июль ва августда – 4–5 маротаба, сентябрда – 3 маротаба, октябрда – 2 маротаба, ноябрда – 1–2 маротаба, шу жумладан 5–6 маротаба гўнгли шарбат билан суғорилади. Иссиқ ёз кунларида кечқурун ва эрталаб суғорилади. Ҳар бир суғоришдан кейин тупроқ 10–15 см чуқирлигида юмшатиш зарур.

Баҳорда иссиқхонанинг ҳаво ҳарорати кескин ошганида, баргларнинг сарғайиши ва тўкилиши кузатилиб, олдини олиш учун қуёшли, совуқ бўлмаган кунларда ҳаво билан тупроқ ўртасидаги ҳарорат, барглар буғланган сув билан илдизлар томонидан тупга етказиб берилаётган сув ўртасидаги мутаносибликни шамоллатиш орқали бартараф этилади.

Тупроққа ишлов бериш. Қиш фаслида тупроққа 25–30 см чуқурликда ишлов беришда чириган гўнг ва суперфосфат солинади. Кейинчалик тупроқни юмшатиш, суғориш ёки гўнгли шарбат бериш ва минерал ўғитлар билан озиқлантириш вақтига тўғрилаб олиб борилиши керак.

Тупроққа ишлов беришда ўсимликнинг 15–35 см чуқурликкача ётган илдиз системаларини шикастламаслик учун эҳтиётлик билан иш кўриш керак.

Бегона ўтларни ўташ ва уларни иссиқхона хамда ҳандаклардан чиқариб ташлаш зарур, чунки улар ўсимликларни шира ва бошқа зараркунандалардан зарарланиши учун манба бўлиб хизмат қилиши мумкин.

Ўғитлаш. Кўчат ўтказилгач, иккинчи йилдан бошлаб ҳар йили қиш олдидан ишлов беришда гўнг ва суперфосфат солинади. Бир, икки, уч ёшли ўсимлик тагига 10 кг гўнг, 20 г дан азот ва фосфор ҳамда 10 г калий ўғити солинади, мева берувчи туплар тагига эса 20–25 кг. дан гўнг ва 80–100 г фосфор (тупларининг ёши катталашган сари солинадиган ўғитлар миқдори ортиб боради), 80–120 г азотли ва 40–60 г калийли ўғитлар солинади. Бунда минерал ўғитларнинг 50 фоизи февралда ва қолган қисми май охири-июнь бошларида – мевалари шаклланганидан кейин солинади.

Бундан ташқари, лимон туплари биринчи марта қишда вегетация бошлангунгача, иккинчи марта гуллаш олдидан ва 3–4 марта тугунлар тўкилганидан кейин ва мевалар ўсиши даврида 20–25 кун оралатиб гўнгли шарбат билан суғорилади. Гўнгли шарбат сигир, қўй-эчки ва парранда гўнгини (2:1:1) ариқ сувида яхшилаб эзиб, суғориш эгатларига қуйилади. Ёзда гўнгли шарбат кечқурун ва эрталаб берилади.

Шох-шаббаларини кесиш ва шакллантириш. Юқори ва мўл ҳосил олиш учун тупларнинг фақат меъёрда озиқланиши, ўсиши ва ривожланиши билан кифояланиб бўлмайди. Ўсиб кетган ва шаклланган новдаларни дарахт ёшига муносиб равишда сийраклаш, чилпиш ва буташ йўли билан мунтазам парваришлаш жуда зарур. Бунда тупнинг ўсиши ва мева бериши яхшиланади.

Ҳандак ва иссиқхонадаги лимон ўсимлиги шох-шаббасига шакл беришда ажратилган жойдан ошиб ўсмайдиган, шох-шахббаси бир текис ривожланган, ихчам, майда шохчалари кўп ва сербарг, паст бўйли ўсимликлар етиштиришга асосий эътибор берилади. Уларнинг асосий шохлари ва танаси калта 40–45 см. дан ошмаслиги керак. Шакл бериш ва буташдаги асосий ишлар новдаларни чилпиш, сўнг кесиш ва ҳали ёғочланмаган ортиқча навдаларни кесиб олиб ташлашдан иборат. Баъзан ён шохлари, шунингдек қуриган, синган, шох-шаббани қалинлаштириб юборадиган шохлар ва новдалар кесиб ташланади. Ўсимликлар ҳар йили етарли миқдорда янги новда чиқарса, улар тўхтовсиз ҳосил беради.

Пакана (пастак) шакл берилганда дастлаб уч асосий тартиб шохларнинг узунлиги 20–25 см, ўртача бўйли шаклда 35–40 см. ли бўлади.

Шакл берилган стандарт кўчатнинг 8 танаси ва 3–4 та пишиши керак. Стандарт бўлмаган кўчатлар ўтқазилганда 25 см. дан ортиқ қисми (пастан) кесиб ташланади ва 3–4 та бўлажак асосий шохи қолдирилади. Биринчи тартибдаги шохлар бир-биридан 5–8 см, оралиқда жойлашган бўлиши керак. Қолган шохлар ва новдалари кесиб ташланади.

Лимон ўсимликларига пастак шакл беришда биринчи тартиб новдаларнинг узунлигини тахминан 25 см. га етганда, учи 2–3 та барги билан кесиб ташланади. Шундан сўнг бир ҳафта ўтгач, новда бир оз узайиб, ёғочлашганда, 20 см узунликда қолдириб, ички томондаги куртагигача кесиб ташланади. Кейин ҳар бир биринчи тартиб шохда 2 та иккинчи тартиб, уларнинг ҳар бирида 2 тадан учинчи тартиб шох қолдириб кесилади. Баъзан битта ёки учта шох қолдирилади. Қолдириладиган кейинги тартиб шохлари сони уларнинг бошқа шохлар орасида мавжудлиги ва жойлашишига, олдинги тартиб шохларнинг ривожланиш даражасига боғлиқ. Қолдирилган новдалар ҳар хил барг бўғимларида жойлашган бўлиши керак. Битта барг бўғимидан бир нечта новдадан фақат биттасини қолдириб, бошқалари кесиб ташланади. Қолдирилган иккинчи, учинчи, тўртинчи тартиб новдалар ҳар доим бўйи 25 см. га етганда учи чилпиб ташланади. Тахминан бир ҳафтадан кейин, улар ёғочлашганда 20 см. дан ортиғи кесиб ташланади. Бунда, одатда, иккинчи томондаги ён куртагигача кесилади.

Дастлабки 3–4 та тартиб шохлар танланганда уларнинг бир текис жойлашишига алоҳида эътибор бериш керак, чунки шох-шаббаларнинг асосий қисми кенг, новдаларни ён томонига ўсишига ёрдам берадиган, шох-шаббанинг ўртасидан юқорига қараб ўсишни тезлаштирмайдиган бўлиши зарур. Ғовлаб кетган новдаларнинг ҳаммаси кесиб ташланади.

Ҳандак ва иссиқхоналарда ўстириладиган Мейер нав лимоннинг шох-шаббасига ҳам ана шундай шакл берилади.

Лимон ўсимлигининг новдаси ўсиш суръати жихатидан бир-биридан фарқ қилади, баъзилари йўғон, бошқалари майда, нозик бўлганлиги боис ҳар доим ҳам шакл бериш учун етарли бўлмайди, натижада бу иш иккинчи йили ҳам давом эттирилади. Ўсаётган новдалар ўз вақтида чилпиб, пишгандан кейин кесилса, шох-шаббага керакли шакл бериш мумкун бўлади. Чилпиб ташланган новдалар, одатда, биттадан янги новдалар чиқараради. Кўпроқ шохлаш учун бу новда пишгандан кейин кесиб қисқартирилади. Агар фақат битта куртак ўсиб чиқса, яна иккинчи марта пастроқдан кесилади. Лекин, иккинчи марта кесиш кўпинча ўзини оқламайди. Кўп кесилса маълум миқдордаги шох ва барглар кесилиб кетади ва ўсимлик нимжонлашиб қолади. Шунинг учун чилпиш ва кесиш шох шаббанинг ҳолатига мос равишда олиб борилиши керак. Чилпигандан кейин тез ўсиб кетадиган новдалар кесиб қисқартирилади. Кучли ўсадиган новдалар ва шохларнинг ён шохлари кесилади.

Асосий шохлардаги сербарг калта шохчалар қолдирилади, чунки улар айниқса биринчи йили ўсимликлар яхши ўсишини таъминлайди. Новдалар бутун вегитация даврида чилпиб кесилаверади, бунинг учун ҳар ойда ўсимликлар 2–3 марта кузатиб турилади. Бу тадбирларни ўз вақтида бажариш мақсадга мувофиқдир.

Ўсимлик агротехника қоидаларига риоя қилган ҳолда парвариш қилинса биринчи йили камида икки тартиб шох чиқаради. Экилгандан 2–3 йил ўтгач чиққан 4–5-тартиб новдалар гуллаб мева тугади. Шуни айтиш керакки, тегишли тартибдаги новдалар лимон ўсимликларнинг ҳосилга кириш қобилятини тўлиқ белгиламайди, бу жуда кўп омилларга боғлиқ. Ўсимликлар ҳосилга кирганда ҳам уларга шакл бериш иши давом эттирилади, бунда уларнинг шох-шабаси мўлжаллангандан катта бўлиб кетмаслиги керак. Айрим шохлар новдасининг ўсиши тартибга солинади, кесилади. Ҳосилга кирган ўсимликларни буташ, одатда, энг серҳосил бўлган ўртача узунликдаги шохларни чиқаришга қаратилган.

Кейинги йиларда мамлакатимизда цитрус ўсимликларга ҳар хил шакил бериш бўйича олиб борилган тажрибалар ҳандаклар ва иссиқхоналарда пастак ва ярим пастак шакл билан бир қаторда, вертикал сўри усулида шакл бериш ҳам юқори самара беришини кўрсатди. Шпалер (сим бағаз) усулида шакл берилганда шох-шабба ичига ёруғлик яхши тушади ва улар яхши озуқланади, ҳосилдорлиги ортади, ҳандак ва иссиқхонада уларни парвариш қилиш онсонлашади, ҳар гектарига кўпроқ кўчат экиш мумкун бўлади. Бундай шакл берилганда цитрус ўсимликларни энг юқори агротехника даражасида парвариш қилиш, уларнинг энг яхши ўсишини таъмилайдиган шароит яратиш керак. Умуман олганда, сим бағаз усулида шакл берилганда лимон ўсимлиги ҳосилдорлигининг ортиш эвазига сарфланган харажатни тўла қоплайди.

Иссиқхона ва ҳандаклардаги лимон ўсимликлари учун ҳам токзорлардаги каби сим бағаз қилинади, яъни кўчатлар қаторининг ҳар 6 метрига темир-бетон устун ўрнатилиб, уларга 50 см кенгликдан уч қатор сим тортилади. Сим бағазларда ўстириладиган цитрус ўсимликларга, одатда, пальметта (симбағазларга боғлаш) усулида шакл берилади.

Симбағазларга шакл бериб ўстириладиган кўчатлар ўтқазишдан олдин 35 см дан ортиғи кесиб ташланади. Энг яхши ривожланган юқориги учта новдаси қолдириб, бошқалари олиб ташланади. Иккита ён новдаси 70–75 см. га етганда симнинг пастки қаторига горизантал ҳолида боғланади. Бу новдалар биринчи ярусни ҳосил қилади. Учинчи новда иккинчи, кейин учинчи ярус ҳосил қилиш учун асос бўлади.

Асосий шохлардан чиққан новдаларнинг узунлиги 25 см. га етганда учи чилпиб ташланади, кейин учинчи ва ундан юқори тартиб новдалар чиқиши учун кесилади. Тарвақайлаб четга қараб ўсаётган новдалар симбағазга боғлаб қўйилди. Симбағазлар оралиғи 1,2–1,4 м. Кейинги парвариш ишлари пастак шакл берилишидаги каби бажарилади.

Уч-тўрт йилдан кейн бўйи 2 м ва ундан ошадиган яхлит лимон ўсимликлар девори ҳосил бўлади. Кейинги ишлар ўсимликларнинг склетининг асосини сақлаш, шох-шаббасини қалинлаштириб юборадиган ортиқча шохларни кесиб ташлаш, новдаларнинг ўсишини тартибга солиш ва ҳоказолардан иборат.

Доим яшил ўсимликларнинг барги запас озиқ моддалар тўпланадиган жойдир, буташ пайтида баргларнинг кўплаб олиб ташлаш ўсимликларнинг ҳаёти фолиятига салбий таъсир этади. Буташда ана шуни эътиборга олиш керак. Кесилган шохларда вегетатив ўсиш, чилпилган шохларда генератив ўсиш устунлик қилади. Шунга кўра, вегетация даврида ўсимликларни доим кузатиб бориш зарур.

Ҳандак ва иссиқхоналар ўлчамининг чекланганлиги, цитрус ўсимликларининг ўзига хос биологик хусусиятлари айниқса ҳосил шохларининг юқори қисми кўпроқ ривожланиши шохларни кесиш узунлиги маълум талаблар қўяди. Қанча кесиш кераклиги ўсимликлар ҳосил новдаларнинг узунлигига боғлиқ. Масалан, Мейер лимонининг новдалари ўртача 15–20 см узунликда кесилади.

Цитрус ўсимликлар ҳосилга кирган даврда асосан қишда, яъни шоналагунча ва новдалари ўсгунича буталади. Қуриган, синган, чирмашиб, қалинлашиб кетган шохлар кесиб ташланади, ишлашга халақит берадиганлари қисқартирилади. Ҳосил бериб бўлган шохлари мева тугилган жойининг пастроғидан кесиб ташланади.

Юқоридаги тадбирларни йил давомида 3–4 марта ўз вақтида ўтказш лозим. Бир галги муддатда кесилмай қолса, кераксиз новдалар кўп ўсиб чиқиб, новдалари чиқиши ва ривожланиши сусайиб кетади. Кеч кесилса ҳам вегетатив массаси ва унга сарфланган озуқ моддалар бекор кетиб, ўсимликлар нозиклашиб қолади, ҳосилдорлик пасаяди.

Мейер лимони новдаларининг тахминан 20 см дан ортиғи чилпиб ташланади, чунки янги новдалар асосан 15–20 см ли шохлардан чиқади. Чилпилгандан кейин новда анча ўсиб, дастлабки бўйнининг 30 фоизгача етади. Одатда, цитрус ўсимликлари новдаси 10–12 та барг чиқарганда чилпилади. Бу жараён одироқ ўтказилса, ҳосил новдаларнинг ўсиб чиқишига салбий таъсир этади.

Чилпилган ўсимликларнинг новдаси вақтинча ўсишдан тўхтайди. Бунда фақат энг юқори куртак ўсади, тана ва шохлар ўсмайди. Шунинг учун, новданинг 2–3 та баргли учи чилпиб ташлангач, бир ҳафтадан кейин шу новдалар кесиб қисқартирилади.

Ён томондаги ва горизантал жойлашган новда ҳамда шохларни чилпилса бас, кесмаса ҳам бўлади, чунки улар илдизнинг тез ёки секин ўсишига таъсир этиб, мева тугилишини жадалаштирилади. Шох-шаббанинг пастки шохларини соялаб қўядиган вертикал ўсган новдаларини ҳалқалаш ёки кўпроқ кесиш керак. Чунки юқори қисмидаги новдалар кучли ўсади, лекин ҳосил бармайди.

Одатда, ҳосилдор новдалар шохларнинг учидан чиқади, шунга кўра шохлар кесилса, ҳосил бирмунча камаяши мумкун. Шунинг учун чилпиш билан бирга ҳали ёғочланмаган новдалар кесиб ташланди, агар шакл бериш учун зарур бўлса, фақат кучли ўсган новдалари кесиб қисқартирилади.

Дастлабки новданинг ҳар биридан кейин ўсиб чиққан новдаларидан иккитадан қолдирилади. Қолганлари кўклаганда кесиб ташланади. Шохнинг ёки новданинг ҳар бир бўғимидан биттадан новда ўсиб чиқса бас, қолганларини олиб ташланса хам бўлади.

Ҳосил берадиган шохларидан янги новда чиқариш мумкун: бунинг учун ҳосил териб олингандан кейин улар кесиб қисқартилади. Лимон ўсимлиги асосан олдинги йиллари ўсиб чиққан баҳорги новдаларида мева тугади. Ёзги ва кузги новдалари билан кесилса, ҳосилдорликка унча таъсир этмайди. Кузги новдалар, одатда чилпилмайди. Бачки новдаларни ўсиб чиқиши билан олиб ташланаверади ёки ҳалқа шаклда кесилади. Баъзан шох-шаббасининг бўш жойларини тўлдириш учун улардан фойдаланиш мумкун.

7–8 ёшли лимон ўсимлиги кўпроқ бутилади. шох-шаббанинг юқори қисмидаги бақувват ўсган кейинги иккинчи-учинчи тартиб новдалар ҳалқа шаклда кесилади, баъзан иккинчи-учинчи тартиб асосий шохлар янгиланади. Шох-шабба орасидан ўсиб чиққан новдалар ва шохлар кесиб ташланади.

Ўсимликларни ёши ошган сари унинг танаси катталашади, новдалар шох-шаббанинг четларига томон камроқ ўсади. Бунда ёшартириш учун буташ зарурияти туғилади, бу иш қишки тиним даврида амалга оширилади. Шу мақсадда 3–4 тартиб шохланганча бўлган ҳамма асосий шохлар кесиб ташланади. Кесилган жойига боғ малхами суриб қўйилади. Янги новда чиққандан кейин шох шаббани шаклантириш учун зарур миқдордаги новдалар қолдирилади. Вегетация даврида янги тартиб новдалар чиқади.

Лимонзорларда ҳосилдор дарахтлар билан бир қаторда кам ҳосилли, бақувватлари ҳам бўлади. Бундай туплар ҳандакларда лимон етиштириш самарадорлигини анча пасайтиради. Бундай кўчатларнинг ҳар биттаси ўрнига янги кўчат ўтқазиш бефойда, чунки унинг ён-атрофидаги ўсимликлар уни соялаб қўяди, натижада у ўсишда ва мева тугишда орқада қолади. Ушбу ҳолларда лимон ҳосилини ҳар хил усуллар билан ошириш керак бўлади; бундай усулларнинг энг яхшиси ҳосилсиз дарахт шохига ҳосилдор дарахтнинг куртакларини пайвандлашдир.

Бир-икки, уч йиллик новдаларга куртак пайванд қилинади, бундай новдалар ҳосил бўлиши учун ўсимликлар кўпинча баҳорда буталади. Августнинг охири сентябрнинг биринчи ярмида куртак пайванд қилган маъқул. Икки йилликдан ортиқ ёшдаги шохларда куртакларнинг ҳаммаси яхши тутмайди. Бир туп дарахтдаги 10–12 та куртак пайвандланади, улар 1–2 йилдан кейин ҳосилга киради. Баъзан ҳосилга кирмаганларига қайтадан қаламча пайванд қилинади.

Лимон ўсимлигининг ҳосилга киришини тезлаштириш ва ҳосилдорликни ошириш мақсадида тупни ёки айрим шохларни махкам боғлаш ва ҳалқалаш усули қўлланилади, лекин бу усуллар куртак пайвандга нисбатан кам самара беради. Бу усулларнинг фойдаси фақат бир мавсум давомида сезилади. Агар июнь ойида боғланса, унинг таъсири кейинги йили намоён бўлади. Шохларини эгиб, горизонтал тортилган сим боғлаб қўйилганда ҳам ҳосил кўп тугилади. Ҳалқалаш ва маҳкам боғлаш озиқ моддаларнинг баргларидан пастга – илдиз томон ҳаракатланишига тўсқинлик қилади, куртаклар, гул, тугунча ва меваларнинг яхши ривожлантиришига ёрдам беради. Дарахтларни танаси ва шох-шаббаси ҳалқаланганда пўстлоқ билан луб 0,3–0,5 см кенгликда ўткир пичоқ билан кесиб олиб ташланади. Вегетация даврида кесилган жойнинг юқорисида бўқоқ ҳосил бўлади. Бу усул ҳар йили ҳосил териб олингандан кейин такрорланади. Унинг натижаси иккинчи йили номоён бўлади.

Туп ёки шохлар эса июнь ойида боғланади. Бунда уларга икки қават қалин қоғоз билан ўралиб, устидан сим билан маҳкам боғланади. Шохлар ўсиши натижасида боғланган жойда чуқурча ҳосил бўлмагунча сим ечилмайди. Бу жараён, одатда бир мавсум давом этади. Кейин сим ва қоғоз олиб ташланади. Ҳалқаланган ва сиқиб боғланган шохлар кўп гул чиқаради, мўл мева тугади. Меваларнинг кимёвий таркиби ва таъми ўзгармайди.

Зараркунанда ва касалликлардан ҳимоя қилиш. Лимон дарахти иссиқхона ва ҳандакларда кўпинча юмшоқ сохта қалқондор, ўсимлик битлари, каналар билан зарарланади. Ушбу зараркунандаларга қарши Омайт (10 л сувга 3–4 г), Данадин (10 л сувга 10 г), Нигуол, Алтикор (10 л сувга 1,5 г) Вэртемэкс препаратини 0,5–0,8 фоизли қилиб сепса ҳам бўлади. Препаратлар ўсимликнинг ҳамма қисмини, айниқса баргларининг пастки тарафидан пуркалади.

Ўсимлик ғунчалаган ва гуллаган даврида пуркаш мумкин эмас. Ишлов эрталаб ва кечқурун ўтказилади.

Қора куясимон зумбуруглар ва оқ чириш касаликлар барглар ювилганда кетмайди. Барглар 1 фоизли Бордо суюқлиги эритмаси ёки 0,5% мис, хлор оксиди эритмасини қўшимча пуркалганда холос этади.

Ўсимлик танаси гоммоз елим оқиш билан касалланганида, касалликнинг илк босқичида шикастланган пўстлоқ қисми ва ёғочи соғлом қатламгача кесиб ташланади. Бундан сўнг тозаланган жой 3 фоизли мис купороси билан дизенфекция қилинади ва боғ катрони билан шувалади. Катрон тайёрлаш учун канифоль ва асал ари мўмига (2:1) оз миқдорда мол ёғи қўшиб эритилади.

Гоммоз билан зарарланган ва қуриган дарахт танаси атрофи илдизи билан қазиб олиниб ёндирилади, туроғи эса 1 фоизли формалин эритмаси билан дизенфекция қилинади.

Озуқа моддаларининг етишмаслиги

Азот ёки фосфор баргларнинг барчаси оч-яшил ёки сарғиш-яшил тус олади, дарахт ўсиши секинлашади, ҳосил камаяди. Азот етишмаслиги географик тарқалиши бўйича биринчи ўринни эгаллайди.

Калий мевалар кичик, уларнинг қобиғи юпка ва ғайриоддий силлик бўлиб қолади.

Кальций бошқа ташқи белгилар мавжуд бўлмаган ҳолда, дарахт ўсиши жуда секинлашади ва ҳосил камаяди.

Мис ёш новдалар керагидан ортик узайиб, барглар катталашиб кетади; пояда елим ҳосил бўлиши ва новдалар учидан бошлаб нобуд бўлиши мумкин. Касалликларга қарши экинга таркибида мис бўлган фунгицидлар пуркаладиган жойларда мис етишмаслиги кузатилмайди.

Темир аввал ёш, кейин бошқа баргларда яққол хлороз кузатилади – барглар оч-яшил ёки сарик, барг томирлари эса тўқ-яшил тус олади. Темир етишмаслиги дарахт илдизи сув остида қолиб, шикастланганида, нематодалар билан зарарланганида ёки экин мис билан заҳарланганида юзага чиқади. Дарахтлар нейтрал ёки ишқорий тупроқларга кўра нордон тупроқларда темирни яхшироқ ўзлаштиради. Темир етишмаслигининг олдини олиш ёки бунинг салбий оқибатларини йўқотиш учун тупроққа темир хелати солинади.

Магний етишмаслиги қумоқ тупроқларда тез-тез учрайди. Бу осон аниқланади баргларда, олдин четларидан бошлаб, хлороз ривожланади ва баргларнинг кўп қисмини эгаллайди, фақат барг асосида дельта шаклли яшил қисми сақланади.

Марганец барглар томирлари яшил рангини сқлаб қолади, аммо улар орасидаги тўқималарда чипор доғлар ҳосил бўлади.

Молибден етишмаслиги нордон тупроқларда учрайди, бунда каттароқ баргларнинг ҳар икки тарафида томирлари ораларида хира-сариқ, катта доғлар ҳосил бўлади. Бор етишмаслиги: яққол ва характерли белгилари – мевалар кичик, қаттиқ, қобиғи калин бўлиб қолиши, шаклини йўқотиши ва баъзан қобиғида елим ҳосил бўлишидир.

Олтингугурт етишмаслиги кам кузатилади; унинг белгилари азот етишмаслигиники билан бир хил, аммо улар фақат ёш баргларда учрайди.

Рух етишмаслиги тарқалиши бўйича азот етишмаслигидан кейинги ўринни эгаллайди. Бунда (аввал ёш) баргларда хлороз ҳосил бўлади, барглар кичик ва новда бўғин оралари калта бўлиб қолади. Хлороз томир ораларида тарқалади, барглар жуда оч-яшил бўлиб қолади. Сурункали рух етишмаслиги новда ва шохлар нобуд бўлишига олиб келади.

Бор заҳарлилиги. Барглар учидан бошлаб сарғаяди, кейин сарғайиш барг четлари орқали пастки қисмларига таркалади. Зарарланган тўқималар кейинроқ нобуд бўлади. Зарарланган баргларнинг остки томонида елим ҳосил бўлади. Тупроқ таркибидаги ортиқча бор экинни яхшилаб суғорганда ёки кучли ёмғир ёққанда ювилиб, чиқиб кетади.

Юқорида кўрсатилган барча элементлар етишмаслигининг олдини олиш ёки етишмасликни даволаш учун, тупроқ нордонлигини тартибга солган ҳолда, тегишли элементларни тупроққа киритиш ёки уларнинг эритмаларини баргларга пуркаш лозим.

   Р.Абдуллаев





Белгиланган матнни тинглаш учун қуйидаги тугмани босинг Powered by GSpeech